“Komunikaty ja” i rozważania o pokojowej komunikacji.

Mam wrażenie, że większość konfliktów między ludźmi wywodzi się z problemów komunikacyjnych. Najczęściej obie strony mają dobre intencje i chcą rozwiązania, ale nie potrafią wyjść z plątaniny wzajemnych oskarżeń, bólu urażonego ego i schematów jakimi się posługujemy rozmawiając z drugim człowiekiem. Na szczęście mądrzy ludzie zidentyfikowali takie kluczowe punkty i radzą w jaki sposób możemy poprawić naszą komunikację. Jedną z prostszych i bardzo skutecznych metod jest stosowanie tak zwanych komunikatów “Ja”.

Komunikaty “ja” służą wyrażeniu swoich odczuć w związku z jakąś sytuacją oraz, jeśli jest to potrzebne, wyrażeniu swoich oczekiwań co do tej sytuacji. Zbyt często stosujemy w naszych codziennych rozmowach komunikaty, które odnoszą się jedynie do drugiej osoby, a na dodatek zawierają oceny i etykietki.

zamiast: “Wkurzasz mnie” lepiej “Jestem wkurzona”

albo:

zamiast: “Wkurza mnie, że jesteś taki leniwy, ciągle siedzisz na kanapie i nic nie robisz!”

można tak: “Jestem wkurzona, gdy widzę jak siedzisz na kanapie, a ja cały czas pracuję. Chciałabym otrzymać od ciebie więcej wsparcia.”

Elementy komunikatu ja (czyli kluczowe punkty porozumienia bez przemocy Marshalla Rosenberga) to:

1. Wyrażenie swoich uczuć i emocji (Jestem zły/szczęśliwy/smutny/rozczarowany)

2. Opis faktów do których się odnosimy. Ważne jest by dotyczył on określonych zachowań i sytuacji, a nie sprowadzał się do oceny ich dotyczących.

3. Wyrażenie swoich potrzeb, wyjaśniające dlaczego dana sytuacja wywołała takie a nie inne uczucia.

4. Przekazanie swoich oczekiwań/próśb w związku z zaistniałą sytuacją. (jeśli jest taka konieczność)

Jako ściągawkę można zastosować taki prosty schemat:

“Kiedy ty (zachowanie), ja (uczucie), ponieważ (potrzeba). Chciałabym (konkretna prośba). ”

Stosowanie tego rodzaju komunikatów pozwala uniknąć oskarżania i eskalacji konfliktów. Przechodzimy od oceniania i zrzucania winy na drugą osobę do wyrażania swoich emocji i brania za nie odpowiedzialności. Nie dajemy też przestrzeni na to, by druga osoba broniąc się lub atakując nas powiedziała “nieprawda”. Jeśli mówię, że coś czuję, taki argument staje się absurdalny.

Dobrze jest pamiętać, że istnieją fałszywe komunikaty ja, czyli takie, które pozornie odnoszą się do uczuć, a są jedynie ocenami. Np. “Czuję, że się w ogóle nie starasz” albo “Czuję, że to zadanie mnie przerasta”. Te zdania tylko wyglądają na wyrażające emocje, dzięki zastosowaniu słowa “czuję”, jednak reszta nie mówi nic o uczuciach osoby wypowiadającej się. Emocji można się jedynie domyślać, a nie o to chodzi w jasnej i klarownej komunikacji.

Często automatycznie posługujemy się ocenami opisując rzeczywistość, warto więc przysłuchać się temu, co mówimy. Miewamy skłonność do uznawania za fakt tego, co jest jedynie naszą oceną. I niezależnie od naszej inteligencji czy rozeznania w sytuacji, najczęściej swoimi zmysłami obejmujemy tylko wycinek rzeczywistości – dobrze jest, jeśli nie traktujemy tego wycinka jako całości i nie ulegamy iluzji “oczywistości”.  Ostatnio usłyszałam cenną uwagę na ten temat: fakty, które nie zostały udokumentowane, przestają być faktami. Czyli coś, co tylko pamiętamy, nie jest już faktem, nie jest czymś, co można obiektywnie zweryfikować. Jest jedynie wspomnieniem. A ludzka pamięć ma jedną bardzo ważną cechę – nie zapisuje wydarzeń w całości, takimi jakie są, a jedynie pewne ich elementy – najczęściej te, które są ważne dla podmiotu. Proces przypominania sobie polega więc na rekonstrukcji na podstawie najważniejszych elementów i wniosków opartych o przekonania. Wspomnienie to najbardziej prawdopodobna wersja zdarzeń – dla danej osoby. Stąd biorą się wszystkie konflikty dotyczące tego co kto powiedział – każdy jest przekonany o prawdziwości swoich wspomnień, bo są one bardzo żywe, trudno nie traktować ich jako coś rzeczywistego. Jednak świadomość, że wspomnienia to nie rzeczywistość bardzo pomaga nie wchodzić w tego rodzaju kłótnie.

Wracając do spostrzeżeń i ocen, podam kilka przykładów. “Nie umiesz gospodarować pieniędzmi” – ocena; “Wydałeś całą pensję w ciągu trzech tygodni” – fakt. “Przy tobie nie wiem na czym stoję” – ocena; “Nigdy nie oddzwaniasz do mnie” – ocena; “W zeszłym tygodniu trzy razy prosiłam o telefon, ale nie oddzwoniłeś” – fakt. Warto poćwiczyć wyrażanie “czystych” spostrzeżeń, ponieważ oceny bywają zapalnikiem konfliktów, szczególnie w napiętych sytuacjach. Ryzykujemy, że w interpretacjach i ocenach, nasz rozmówca dopatrzy się krytyki i odpowie kontratakiem.

Oceny związane są również ze stosowaniem kwantyfikatorów ogólnych, czyli słów “zawsze”, “nigdy”, “wszyscy”, itd. Takie zwroty rzadko odnoszą się do rzeczywistości, a są jedynie uogólnieniem jakiegoś jej wycinka. Bywają stosowane też w celu podkreślenia swoich odczuć, niestety skutek bywa odwrotny od zamierzonego. Zresztą, mówiąc “zawsze” robimy miejsce na odbijanie piłeczki: “nieprawda, nie zawsze, daj mi spokój”. Jeśli odniesiemy się do konkretów, trudno będzie im zaprzeczyć i bawić się w gry słowne.

Wyrażanie swoich potrzeb jest istotą stosowania porozumienia bez przemocy Rosenberga. Jest to kluczowy element, ponieważ dzięki niemu bierzemy odpowiedzialność za to, jak się czujemy, zamiast zrzucać winę na świat zewnętrzny. Jeśli przyczyna moich uczuć leży we mnie, mogę coś z tym zrobić, zresztą nie tylko ja.

“Im wyraźniej w trudnej sytuacji dasz do zrozumienia, że twoje nieprzyjemne odczucia wiążą się z twoimi własnymi potrzebami, tym łatwiej przyjdzie twojemu rozmówcy wczucie się w twoją sytuację i odpowiednie zareagowanie.” – Ingrid Holler

Zdanie “Jestem sfrustrowana, bo mnie odrzucasz” jest zrzucaniem odpowiedzialności, “Jestem sfrustrowana, ponieważ potrzebuję akceptacji” jest wzięciem odpowiedzialności. Czytając te zdania możemy zaobserwować własną reakcję w stosunku do hipotetycznego nadawcy. Pierwsze zdanie powoduje u mnie chęć wycofania się, drugie wzbudza empatię i chęć zrozumienia sytuacji tej osoby.

Skupienie się na swoich potrzebach ma jeszcze jedną zaletę. Zaczynamy rozumieć motywy swoich działań i przyczyny takiego a nie innego reagowania. Często nie rozumiemy swoich nagłych reakcji, a niezaspokojone potrzeby i niezrealizowane wartości nierzadko stanowią trafne ich wyjaśnienie. Co jeśli trudno nam poznać swoje (albo czyjeś) potrzeby? Ingrid Holler podaje (chyba za Rosenbergiem) prostą technikę. Na przykład jakieś zachowanie wywołuje moją ocenę: “Lekceważysz mnie”. Odwracam to stwierdzenie, znajdując jego przeciwieństwo: “Szanujesz mnie; Bierzesz mnie pod uwagę”. Od razu widać, że kryje się za tym potrzeba szacunku lub/i uwagi. Nie każdy ma odwagę powiedzieć wprost, że potrzebuje więcej uwagi. Mimo wszystko, jest to już jakiś krok w kierunku zrozumienia samego siebie.

Można by napisać o wiele więcej na ten temat, choć zostało to już zrobione, choćby przez Rosenberga. Ale nawet przeczytanie dziesięciu książek na temat komunikacji nie zastąpi praktycznego zastosowania powyższych zasad. A bywa to niełatwe, bo brak nam uważności i rozmawiamy w automatyczny sposób, nie słysząc tego jak zwracamy się do innych. Jednak, jak każdy nawyk, nawyki językowe też można przekształcać i usprawniać. Czasem wystarczy zmienić jedno słowo, aby nadać całkowicie odmienną jakość temu, co komunikujemy drugiej osobie. Warto więc ćwiczyć, nawet jeśli na początku jakoś “dziwnie to brzmi”. Polecam książkę cytowanej już przeze mnie Ingrid Holler “Porozumienie bez przemocy. Ćwiczenia” – jest to bardzo praktyczny przewodnik pokazujący jak skutecznie zmieniać swoje wzorce językowe na takie, które sprzyjają pokojowemu porozumiewaniu się.

Mogą Cię zainteresować te artykuły:

• 10 rzeczy, które możemy zrobić, by budować pokój. (9)
• Mapa nie jest terytorium (6)
• Krytyka, informacje zwrotne i szczerość. (18)