Dziecko, Rodzic, Dorosły, czyli postacie w naszej głowie.

Czy zastanawialiście się kiedyś jak to jest, że z jednymi osobami rozmawia nam się dobrze, a z innymi często „coś nie gra”? Albo nawet z tą samą osobą, czasem dogadujemy się bez problemów, a innym razem jakbyśmy mówili różnymi językami? Wpadamy w jakieś dziwne schematy i przepychanki, mimo, że tak naprawdę wcale nie chcemy konfliktu? Eric Berne, amerykański psycholog, stworzył do dziś wykorzystywaną w praktyce psychologicznej teorię, zwaną analizą transakcyjną (AT), która dotyczy m.in. tego, kto z kim faktycznie rozmawia podczas interakcji między ludźmi.

Wyobraźcie sobie następującą rozmowę między matką a 8-letnim synkiem.

Mama: Synku, nie chodź z gołą głową, załóż czapkę.
Syn: Nie-e, nie chcę czapki.
Mama: Nie dyskutuj, tylko natychmiast zakładaj czapkę!

Brzmi znajomo? Jestem przekonana, że zarówno słowa jak i stan kryjący się po obu stronach tej krótkiej wymiany zdań jest nam wszystkim bardzo dobrze znany. I to nie tylko z czasów dzieciństwa.

Żona: Kochanie, przestałbyś w końcu palić.
Mąż: Daj mi spokój, nie chcę o tym gadać.
Żona: Tyle razy ci mówiłam, że to szkodzi tobie i innym, a ty ciągle jesteś uparty!

Berne stwierdził, że u każdego człowieka występują trzy stany ego (zwane też stanami Ja): Dorosły, Rodzic i Dziecko. Są to pewne schematy zachowań, zawierające stany emocjonalne, przekonania, sposób działania i komunikowania się. Każda postać ma swój specyficzny język i wyraża się poprzez specyficzną mowę ciała – dzięki czemu można je dość łatwo rozpoznać. Stany ego są efektem tego, czego doświadczyliśmy w interakcjach, szczególnie w czasie dzieciństwa. Każdy z nas posiada wszystkie trzy stany i może się między nimi przełączać, niestety często dzieje się to zupełnie poza naszą świadomością. Z moich obserwacji wynika również, że niektórzy mają dominującą tendencję do wchodzenia w relacje z poziomu którejś z postaci. Dzieje się też często tak, że niektóre zachowania innych osób, „wciągają” nas w serię reakcji i dość ciężko jest z tego stanu wyjść. Na przykład postać Zbuntowanego Dziecka u mnie natychmiast wywołuje „do odpowiedzi” Rodzica – co nie często nie służy sensownej komunikacji między dorosłymi ludźmi. Przyjrzyjmy się więc trzem postaciom mieszkającym w naszych głowach.

Rodzic

Uczymy się w jaki sposób zachowuje się Rodzic, oczywiście obserwując naszych własnych rodziców. Berne twierdzi, że ten stan ego tworzy się do około 5 roku życia. Dla Rodzica ważne jest to, co wolno i czego nie wolno. Wyraża normy i zasady, czasem takie, które przyswoiliśmy sobie, a dziś są nie do końca aktualne czy racjonalne. I znów, jak to z rodzicami bywa, mamy dwie wersje.

Rodzic Opiekuńczy – troszczy się o innych, wspiera, doradza w przyjazny sposób i motywuje. Mówi: na pewno ci się uda, radzę ci to zrobić, spróbuj zrobić to inaczej.

Rodzic Krytyczny – charakteryzuje się karaniem, wpędzaniem w poczucie winy oraz destruktywną formą krytyki. Używa uogólnień (zawsze, wszyscy, nigdy) i zwrotów typu: ile razy mam ci mówić, trzeba było zrobić to inaczej, to niedopuszczalne, tak nie można.

Dorosły

Dorosły jest najbardziej rzeczowym stanem. Ważne są dla niego fakty, pytania, odpowiedzi, koncentruje się na zadaniu i nie kierują nim emocje. Opiera się na obserwacji i weryfikacji, a nie normach (Rodzic) czy emocjach (Dziecko). Według Berne, stan ten tworzy się u dziecka gdy zaczyna ono sprawdzać dane, które ma zakodowane w Rodzicu i które posiada Dziecko. To stan, który ułatwia załatwianie spraw i wychodzenie z konfliktów z dorosłymi osobami opartych na emocjach i władzy. Do problemów podchodzi konstruktywnie i opiera się na logicznym rozumowaniu, jest nastawiony na chwilę obecną i obiektywną ocenę rzeczywistości, korzystając ze wszystkich dostępnych zasobów. Dorosły korzysta ze zwrotów w rodzaju: Czy dobrze rozumiem, że…, wydaje mi się, że…, co? kto? w jaki sposób? Jak to rozwiązać?.

Dziecko

Ten stan ego to zestaw zachowań, który niesiemy jak zapisaną taśmę z czasów naszego dzieciństwa. Dziecko jest przede wszystkim nośnikiem naszych emocji. Negatywny aspekt Dziecka (Zbuntowane i Uległe) nie potrafi godzić się z obiektywnymi ograniczeniami, wykazuje brak zdecydowania i negatywny stosunek do innych ludzi.

Dziecko Zbuntowane – nie chce, nie lubi, nie będzie tego robić, a już na pewno nie będzie słuchać innych. To jest ta część nas, która lubi się obrażać, dąsać i mieć humory. Tupie nogą, odwraca się i robi upartą minę.

Dziecko Uległe – gdy słyszy krytykę, patrzy w podłogę i nic nie mówi, odczuwając wstyd lub gniew. Skarcone, posłusznie wykonuje polecenie.

Dziecko Spontaniczne - chce się bawić, jest autentyczne, radosne, twórcze i ciekawe świata. Nie boi się pytać, potrafi w swobodny sposób wyrażać swoje uczucia (tak pozytywne jak i negatywne) i pragnienia.

Kto z kim i jak rozmawia?

Wróćmy do przykładów z początku. Zgodzicie się pewnie, że żona z drugiego dialogu weszła w kontakt z pozycji Rodzica, a mąż zareagował ze stanu Dziecka. Taką wymianę Berne nazywa transakcją komplementarną (transakcja jest podstawową jednostką analizy komunikacji między ludźmi w tej teorii), ponieważ komunikat wysłany z poziomu stanu nadawcy (np. Rodzic) do pewnego stanu odbiorcy (Dziecko) spotyka się z adekwatną odpowiedzią. Adekwatność polega tutaj na tym, że odpowiedź wysłana jest to stanu, z którego komunikat został wysłany.

.

Jeżeli ludzie porozumiewają się w taki sposób, komunikacja może się ciągnąć niemal w nieskończoność.  Najczęściej też w dość bezkonfliktowy sposób – szczególnie, gdy zaangażowane są pozytywne aspekty stanów. Gdy Rodzic jest opiekuńczy i służy radą, a Dziecko potrzebuje pomocy i troski, to możemy mieć do czynienia z rozmową przyjaciół i satysfakcją obu stron. Rodzic może też być mądrym przewodnikiem i organizować Dziecku zabawę, zajęcia i przekazywać wiedzę. Gdy rozmawia dwoje Dorosłych, zmniejsza się przestrzeń na konflikty i nieporozumienia, a różnice zdań są traktowane jako coś normalnego i bezpiecznego. Spotkanie negatywnych Rodziców najczęściej przeradza się we wspólne narzekanie na sytuację, polityków, szefa, itd.  Z kolei gdy rozmawiają ze sobą Dzieci, może być różnie – albo mają świetny ubaw, albo walą się po głowach łopatkami do piasku… Tak też można się komunikować Ciekawe jest to, seks jest również przejawem interakcji dwojga Dzieci – w końcu jest to nieskrępowane wyrażanie radości i emocji (gorzej, jeśli seks staje się przejawem czegoś innego, ale to już inna kwestia).

A co, jeśli rozmowa przebiega tak:

A: Musimy jeszcze dokończyć pisanie dokumentacji do tego projektu, zbliża się termin konsultacji z partnerami. Czy zdążycie do piątku?

B: Nie mam ochoty się spieszyć, tylko dlatego, że ktoś wymyślił jakieś durne konsultacje!

Osoba A wysłała komunikat z pozycji Dorosłego do drugiego Dorosłego (zadając konkretne pytanie), spodziewając się odpowiedzi na tym samym „poziomie”. Zamiast tego w osobie B odezwało się Dziecko (bunt i emocjonalne zarzuty) i mamy przykład transakcji skrzyżowanej. Ma ona miejsce wtedy, gdy komunikat wysłany jest do określonego stanu ja, ale odpowiedź pochodzi od innego.

Zapewne znacie z własnych doświadczeń takie właśnie sytuacje, w których chcemy z kimś porozmawiać rzeczowo, a osoba ta reaguje w niezrozumiały dla nas sposób, najczęściej dość emocjonalnie. Takie transakcje często prowadzą do sprzeczek i utarczek słownych. Chociaż wcale nie znaczy to, że jedyny dobry sposób na relację, to rozmowa z poziomu Dorosłego. Ktoś może chcieć się pobawić, niezależnie od tego ile ma lat i powiedzieć „Chodź zrobimy coś szalonego!!!„, a usłyszy „Nie możesz się wreszcie poważnie zachowywać?” albo „Tak nie można, wszyscy na nas patrzą…„. Dziecko chciało z Dzieckiem, a odezwał się Rodzic – i po zabawie.

Możemy jeszcze spotkać ukryte transakcje, które polegają na tym, że na poziomie społecznym (jawnym, słownym) zachodzi interakcja między jedną parą stanów, a na poziomie psychologicznym (ukrytym, często wyrażonym mową ciała) – między inną. Na przykład:

Mąż: Kochanie, musimy dziś dzieci położyć wcześnie spać. (obejmuje przy tym żonę i mruga okiem)
Żona: Rzeczywiście, wyglądają na bardzo zmęczone… (uśmiecha się znacząco).

Na poziomie jawnym jest to rozmowa Dorosły-Dorosły, na ukrytym dwoje Dzieci umówiło się na harce Seria takich ukrytych komplementarnych transakcji tworzy grę, a Berne zaobserwował i opisał kilkadziesiąt takich scenariuszy niestety większość z nich nie prowadzi do budowania zdrowej i jasnej komunikacji. Gra zawsze ma jakieś ukryte przesłanie i często nie jest łatwo z niej wyjść. Często najskuteczniejszym sposobem na wyjście z gry jest nazwanie tego, co się dzieje i wyjście na tzw. metapoziom komunikacji.

Jakie z tego możemy wyciągnąć wnioski praktyczne? Sama wiedza o trzech stanach ego i tym, w jaki sposób komunikujemy się z poziomu każdego z nich, ułatwia zobaczenie co się w ogóle dzieje w trakcie rozmów. Poobserwujcie swoje interakcje. Z czasem coraz łatwiej będzie rozpoznać poszczególne postaci. Uważność jest zawsze i wszędzie pomocna. Kolejnym krokiem jest wychodzenie z transakcji komplementarnych, które mogą ciągnąć się w nieskończoność, a nie wnoszą nic dobrego do relacji. Dobrym sposobem jest wchodzenie na poziom Dorosłego, czasem udaje się „przeciągnąć” w ten stan ego partnera rozmowy, albo przynajmniej przerwać łańcuch bezsensownych reakcji. „Wyższa szkoła jazdy” to są gry, o których nie pisałam zbyt wiele, gdyż jest to skomplikowane zagadnienie i ociera się już o analizy w kontekście terapeutycznym. Warto jednak trochę o grach poczytać, bo rozjaśniają pewne zależności i problemy z wstrzymywaniem się przed pewnymi reakcjami. Najpopularniejszą książką Erica Berne jest „W co grają ludzie”, ostatnio też została wydana „Dzień dobry, i co dalej?” również tego autora. AT jest opisywana również w wielu podręcznikach psychologii i komunikacji.

Ostatnio dość mocno „weszłam” w zagadnienia związane z tym jak się komunikujemy i dlaczego jest to czasem tak trudne, więc spodziewajcie się więcej na ten temat, już wkrótce. A po drodze może jakaś bajka albo inna historia?